منظور از اعاده حیثیت چیست؟

منظور از اعاده حیثیت (Restoration of Honour) فرآیند قانونی و قضایی است که هدف آن پاک کردن آثار و پیامدهای منفی یک اتهام یا حکم کیفری ناروا و نادرست از سوابق و وجهه اجتماعی فرد است.

به عبارت ساده، زمانی که حیثیت، آبرو، یا اعتبار یک شخص به دلیل اشتباه مقامات قضایی یا اتهام اثبات‌نشده خدشه‌دار شده باشد، اعاده حیثیت به معنای بازگرداندن وضعیت حقوقی و اجتماعی فرد به حالت قبل از اتهام است.

۱. جنبه‌های اعاده حیثیت

اعاده حیثیت در دو جنبه اصلی مورد بررسی قرار می‌گیرد:

الف) اعاده حیثیت کیفری (جبران خسارت معنوی و مادی)

این جنبه مهم‌تر و دقیقاً همان چیزی است که قانون برای جبران اشتباهات قضایی در نظر گرفته است:

• مورد اعمال: اعاده حیثیت کیفری فقط در صورتی قابل طرح است که فردی به طور قطعی بی‌گناه شناخته شود، اما قبلاً به دلیل بازداشت موقت یا اجرای حکم ناعادلانه (که بعداً در مرجع بالاتر نقض شده یا بی‌گناهی‌اش اثبات شده) آسیب دیده باشد.
• جبران خسارت: طبق قانون آیین دادرسی کیفری (ماده ۲۵۵)، کسی که بی‌گناهی او اثبات شود، می‌تواند ظرف مدت معینی (معمولاً شش ماه) پس از تاریخ ابلاغ حکم، درخواستی مبنی بر جبران تمام خسارات مادی و معنوی وارد شده در دوران بازداشت یا اجرای حکم را به کمیسیون‌های مربوطه ارائه دهد.
• نتیجه: علاوه بر جبران مالی، آثار حکم از سوابق کیفری فرد پاک شده و آگهی برائت فرد در روزنامه‌ها (در صورت لزوم) منتشر می‌شود.

ب) اعاده حیثیت حقوقی (رفع اتهام نشر اکاذیب و افترا)

این جنبه در واقع دعوایی است که فردی که مورد تهمت، افترا، یا نشر اکاذیب قرار گرفته، علیه شخص تهمت‌زننده مطرح می‌کند:

• هدف: مجازات کسی که با اعمال مجرمانه خود (مثل دروغ‌گویی یا اتهام زدن) به آبروی دیگری لطمه زده است.
• نتیجه: در این حالت، پس از اثبات جرم افترا، فرد مجرم محکوم به مجازات قانونی می‌شود و دادگاه می‌تواند در راستای اعاده حیثیت شاکی، حکم به رفع اثر کذب یا عذرخواهی علنی شخص متهم را صادر کند.

۲. تفاوت با پاک شدن سابقه کیفری

هرچند اعاده حیثیت منجر به پاک شدن سابقه می‌شود، اما این دو یکسان نیستند:

پاک شدن سابقه کیفری: ممکن است پس از گذراندن مجازات و به دلیل گذشت زمان (پس از اتمام دوره محکومیت و اعمال حقوق اجتماعی)، آثار محکومیت از سجل کیفری محو شود؛ اما در این حالت، فرد حق مطالبه خسارت ندارد زیرا محکومیت اولیه او صحیح بوده است.

اعاده حیثیت: پاک کردن سابقه ناشی از بی‌گناهی اثبات‌شده است و فرد می‌تواند جبران خسارت هم دریافت کند.